Vaccinaties die de hersenen beschermen

EAN-CONGRES Dat vaccinaties beschermen tegen infecties is gemeengoed en uiteraard geldt dit ook voor neurologische infecties. Maar hun beschermend effect gaat mogelijk veel verder dan dat.

Dr. Patricia De Cock - 21 september 2026

Hoe vaccins onze hersenen gezond houden werd tijdens een sessie op het meest recente EAN-congres toegelicht. We gingen in gesprek met prof. Barbara Willekens (UZ Antwerpen) die deze sessie voorzat en die zich onder andere toelegt op multiple sclerose (MS). 

Belang van vaccinatie

Diverse micro-organismen kunnen neurologische letsels en sequelae veroorzaken. Klassieke voorbeelden zijn poliomyelitis door poliovirus, meningitis door Haemophilus influenzae b of meningo- en pneumokokken, varicella zoster virus (VZV) als oorzaak van virale meningitis, herpes zoster of vasculopathie met ischemisch CVA, mazelen gecompliceerd met acute encefalitis of laattijdig subacute scleroserende panencefalitis (SSPE) en zo meer. Meer dan twintig infecties met mogelijk belangrijke neurologische consequenties zouden voorkomen kunnen worden door vaccinatie.

Een van de hedendaagse problemen is de weerstand tegen vaccins. Volgens prof. Willekens is één van de gevolgen hiervan dat we vandaag opnieuw geconfronteerd kunnen worden met zaken zoals mazelenencefalitis of SSPE, wat veel artsen enkel uit tekstboeken kennen. Helaas horen ze vandaag opnieuw thuis in de differentiaaldiagnose van de (kinder)neuroloog.

Immunosuppressieve therapie en vaccinatie

Prof. Willekens: “Wij volgen in dat kader het advies van de Hoge Gezondheidsraad en de EAN/ECTRIMS -consensus op, en we blijven de literatuur volgen. We kijken de immunisatiestatus na vóór de start van een behandeling en als die onvoldoende is, vaccineren we voor de start van de ziektemodificerende therapie (Disease Modifying Therapy), als de ziekteactiviteit van de patiënt dat toelaat. Voor VZV-vaccinatie bij mensen die seronegatief zijn en nooit windpokken doormaakten, is een levend verzwakte vaccinatie absoluut noodzakelijk vóór de start van MS-behandelingen.”

Multiple sclerose en EBV

MS treft wereldwijd 2,8 miljoen mensen, vooral jongvolwassen vrouwen, maar kan op elke leeftijd voorkomen. Het is een ziekte met een grote fenotypische variëteit. Prof. Willekens: “We weten dat een vroegere infectie met EBV een belangrijke trigger is voor de ontwikkeling van MS. EBV wordt zelfs beschouwd als een noodzakelijke factor om MS te krijgen, want zonder voorafgaande infectie met EBV is de kans dat iemand MS ontwikkelt bijna nihil. Het virus infecteert B-cellen en brengt een levenslang risico op heractivatie met zich mee. Daarnaast spelen kruisreacties van het immuunsysteem tegen EBV-antigenen en myeline-antigenen een rol. ”

Wanneer iemand een EBV-infectie doormaakt, is het risico om MS te krijgen tot ruim dertig keer hoger. “Dat is duidelijk aangetoond in grote Amerikaanse studies met bloedstalen van militairen, waarbij de ontwikkeling van MS werd vergeleken tussen mensen die seropositief voor EBV waren, mensen die seronegatief waren, en mensen die seroconverteerden⁽¹⁾”, vult prof. Willekens aan. 

Vaccinaties tegen MS: toekomstmuziek

Op het ogenblik is er nog geen vaccin tegen EBV beschikbaar. Wel zijn er verschillende studies aan de gang in de zoektocht naar een werkzaam vaccin. “De eerste stap zal eruit bestaan om te kijken of een vaccin inderdaad genoeg bescherming biedt tegen de ontwikkeling van mononucleosis na een EBV-infectie. Als er een vaccin komt dat voldoende serologische respons geeft, zie ik twee mogelijke toepassingen bij MS: preventie en behandeling. Daarnaast zijn studies in een vroeg stadium gebaseerd op het principe van omgekeerde vaccinatie. Ze induceren immuuntolerantie in plaats van een versterkte immuunrespons op te wekken zoals bij klassieke vaccinatie.”

Preventie 

“Wat het luik preventie betreft geldt de hypothese dat als je een jonge populatie zou vaccineren tegen EBV, je zou kunnen vermijden dat ze mononucleosis en wellicht ook ooit MS ontwikkelen. Het is een onderzoeksvraag waar wereldwijd veel interesse voor is. De studies hiervoor zullen op populatieniveau moeten gebeuren en tientallen jaren duren”, aldus prof. Willekens. 

“De immunologische link tussen EBV en MS is complex, maar we vinden steeds meer stukken van de puzzel. Zo weten we dat een aantal belangrijke immunologische mechanismen een rol spelen. De EBV-persistentie in de B-cellen met een mogelijke reactivatie, de rol van molecular mimicry, antigenpresentatie en T-cel-activatie, met neuro-inflammatie en demyelinisatie als gevolg.” 

Behandeling

Een tweede toepassing is therapeutisch: het vaccin wordt toegediend aan mensen die MS in een vroeg stadium hebben, met als doel het immuunsysteem effectiever te laten werken om EBV in de B-cellen te elimineren en onder controle te houden. Deze hypothese wordt momenteel onderzocht in een klinische studie.⁽²⁾

Immunotolerantie 

“Tot slot zijn er ook vroege studies waarin geprobeerd wordt om immuuntolerantie te induceren tegen verschillende myeline-antigenen. Een van die studies met een autologe tolerogene dendritische celvaccinatie bij progressieve vormen van MS gaat binnenkort van start⁽³⁾”, aldus prof. Willekens. “Het doel van de studie is om enerzijds signalen van doeltreffendheid en anderzijds de veiligheid te onderzoeken bij deze MS-patiënten voor wie er weinig behandelingsmogelijkheden bestaan. Het zou kunnen dat bij MS een auto-immuunreactie optreedt tegen myeline-specifieke antigenen. Het doel van de behandeling in de studie is om net géén immunologische respons op te wekken tegen die myeline-antigenen, maar om tolerantie te induceren zodat de immuunrespons afneemt.”

Een blik op de toekomst 

Naast de veelbelovende onderzoeken bij MS, kijkt men ook naar andere toepassingen van vaccinatie, zoals voor de preventie van dementie en de behandeling van neuro-oncologische aandoeningen zoals glioblastoom. 

Studies met vaccinatie tegen VZV leveren sterke aanwijzingen dat dit vaccin een preventief effect op de ontwikkeling van dementie zou hebben. Prof. Willekens plaatst hier een kanttekening bij: “Helemaal zeker zijn we hier niet van: bewijs uit grote gerandomiseerde klinische studies ontbreekt nog. Ook het onderzoek van vaccinatiestrategieën bij de behandeling van bijvoorbeeld glioblastoma multiforme bevindt zich vandaag nog in een prille onderzoeksfase, maar zit duidelijk in de lift.” 

Bronnen:   
1. Bjornevik K, et al. Longitudinal analysis reveals high prevalence of Epstein-Barr virus associated with multiple sclerosis. Science. 2022 Jan 21;375(6578):296-301.  
2. Study Details | NCT06735248 | A Study to Investigate Multiple Sclerosis Relapse Prevention With mRNA-1195 Compared with Placebo in Participants Aged 18 to ≤55 Years | ClinicalTrials.gov 
3. Clinical Trials in the European Union - EMA  Study Details | NCT07020715 | A Phase IIa Study of Vitamin D3 Tolerogenic Dendritic Cells (tolDC) for Multiple Sclerosis | ClinicalTrials.gov 
4. EAN congress 2026: Vaccines technologies to protect brain health.