Nieuwe diagnostische middelen bij alzheimer
DOSSIER Biomerkers die via een bloedafname kunnen worden opgespoord als alternatief voor onderzoek van het cerebrospinaal vocht (CSV) voor het opsporen van de ziekte van Alzheimer. Het klinkt als muziek in de oren, toch gaan we er volgens prof. Sebastiaan Engelborghs (hoogleraar en diensthoofd neurologie VUB en UZ Brussel) best bedachtzaam mee om.
Gefosforyleerd tau als biomerker
Van de verschillende bloedbiomerkers is gefosforyleerd tau (p-tau181, p-tau217, p-tau231) de meest specifieke. Detectie ervan wijst op abnormale tau-kluwens die kenmerkend zijn voor de ziekte van Alzheimer (Alzheimer's disease, AD). Ze kunnen gebruikt worden om AD te onderscheiden van andere vormen van dementie en als maatstaf dienen voor de evolutie van mild cognitive impairement (MCI) naar dementie.
Het grote voordeel is dat men hierdoor meestal geen lumbaalpunctie of amyloïd PET-scan van de hersenen meer moet doen. Enkel als het resultaat van deze bloedbiomerker twijfel laat (bij ongeveer 20%) is er nog een lumbaalpunctie of amyloïd PET-scan nodig om de diagnose AD te stellen.
Kanttekening
Deze bloedbiomerkers kunnen al zeer vroeg in het ziekteproces positief zijn. Daar plaatst prof. Engelborghs een kanttekening bij: “Ze kunnen bij de eerste aanzet van de ziekte positief zijn en dat kan tien tot zelfs twintig jaar voorafgaand aan de eerste symptomen zijn. Dus stel dat je 75 jaar oud bent, er zijn geen tekens van cognitieve achteruitgang, maar je wordt ‘gescreend’ en de biomerkers blijken positief. Dan heb je een verhoogd risico om later symptomen van alzheimer te krijgen. Als je oud genoeg wordt. Maar het kan ook dat je overlijdt door een andere oorzaak vóór je symptomen van AD ontwikkelt. Of stel dat je geheugenklachten hebt door een slaapstoornis, je laat de bloedbiomerkers prikken, maar als deze positief zijn kunnen de geheugenklachten verkeerdelijk aan AD worden toegeschreven.”
De firma’s die de biomerkers op de markt brengen geven elk een eigen set cut-offwaarden. Prof. Engelborghs verduidelijkt: “Als de waarde boven de hoogste cut-off ligt heb je hoogstwaarschijnlijk AD, indien dit onder de laagste cut-off ligt heb je het waarschijnlijk niet. Maar daartussen ligt een grijze zone.”
Niet voor screening
Aangezien er nog geen geneesmiddelen beschikbaar zijn die symptomen van AD kunnen voorkomen, is screening op bevolkingsniveau nog niet aan de orde. Hoe kunnen biomerkers dan wel worden ingezet? “We kunnen ze gebruiken bij mensen met geheugenklachten als het neuropsychologisch onderzoek afwijkingen toont die het gevolg kunnen zijn van een zich instellende AD. In dergelijke situatie kunnen biomerkers nuttig zijn om de diagnose te bevestigen. Of als men omwille van therapeutische opties een onderscheid wil maken tussen iemand met een andere vorm van dementie en AD”, luidt het antwoord. “Het gebruik van plasma p-tau217 moet in eerste instantie beperkt worden tot geheugenklinieken om foutieve diagnosen te vermijden.”
'Bloedbiomerkers kunnen bij de eerste aanzet van de ziekte positief zijn en dat kan tien tot zelfs twintig jaar voorafgaand aan de eerste symptomen zijn.'
MRI en tau-PET
MRI kan worden gebruikt om atrofie te visualiseren. “Automatische volumetrie is een interessante AI-toepassing die ons helpt om hersenatrofie en atrofiepatronen vroeg op te sporen”, aldus prof. Engelborghs, “maar ook hier luidt het advies dat dit best in een gespecialiseerde setting gebeurt en dat de biologie van AD altijd in verband gebracht moet worden met objectieve klinische symptomen. Hersenatrofie op MRI zonder symptomen heeft geen voorspellende waarde naar AD toe.”
Een ander nieuw diagnostisch middel is de tau-PET-scan waarbij de afzetting van tau-eiwit in de neurofibrillaire kluwens wordt getoond. “Dit kan iets zeggen over de ernst van de ziekte en de evolutie. Iemand met MCI met een hoge tau-load op de PET-scan zal een snellere evolutie naar dementie kennen dan iemand met weinig tau-load. Op het ogenblik zit dit nog in de fase van wetenschappelijk onderzoek, maar in de toekomst kan ons dat zeker helpen om de prognose te bepalen en om de meest geschikte medicatie (een anti-amyloïd monoklonale antistof of een anti-tauproduct) te selecteren”, aldus prof. Engelborghs.
Vooravond van een alzheimerrevolutie
Samenvattend kan gesteld worden dat er zeker vooruitgang wordt geboekt op het gebied van diagnosestelling van AD maar dat een screeningtool die breed kan worden ingezet nog niet aan de orde is. “Maar”, luidt het besluit, “er zijn aanwijzingen dat anti-amyloïde behandelingen efficiënter zouden werken als we ze veel vroeger toedienen, vóór er symptomen zijn. Als dat bewijs wordt geleverd, dan gaan we bloedbiomerkers voor AD wel gebruiken als screeningsinstrumenten. We staan aan de vooravond van een heuse alzheimerrevolutie en het is belangrijk om de geboekte wetenschappelijke vooruitgang een plaats te geven in de huidige klinische praktijk, dit zal het verdere onderzoek en de zorg voor de mensen met AD zeker ten goede komen.”
'Bloedbiomerkers voor de ziekte van Alzheimer zijn een gamechanger maar zouden best enkel in geheugenklinieken gebruikt worden, niet als screeningsinstrument maar wel als diagnostisch onderzoek voor mensen met bevestigde cognitieve tekorten.'
– prof. dr. Sebastiaan Engelborghs
